Czy opowieści naprawdę leczą?

Krótka odpowiedź: opowieści terapeutyczne pomagają, w określonych warunkach, mierzalnie i nie zamiast opieki klinicznej. Uczciwa odpowiedź jest dłuższa.

Co pokazują badania

Twierdzenie, że opowiadanie pomaga, opiera się na czterech nurtach badań.

Pisanie ekspresywne (Pennebaker i kontynuatorzy). W paradygmacie Jamesa Pennebakera uczestnicy piszą o trudnym doświadczeniu przez dwadzieścia minut dziennie, kilka dni z rzędu. Badania pokazują niewielką, ale powtarzalną poprawę wskaźników zdrowia fizycznego, deklarowanego samopoczucia, a nawet szans na powrót do pracy po jej utracie. Wielkości efektu są małe lub umiarkowane. Ta metoda różni się od opowieści terapeutycznej, bo uczestnik pisze wprost o sobie i bez narzuconej struktury, ale wśród dobrze zmierzonych praktyk to jej najbliższa krewna.

Biblioterapia. Metaanaliza Cuijpersa i współpracowników z 2010 roku, a za nią kolejne, pokazuje, że w łagodnej i umiarkowanej depresji biblioterapia wypada w wielu badaniach porównywalnie z CBT prowadzoną w gabinecie. Przeglądy badań pediatrycznych opisują z kolei spadek lęku, objawów traumy i dysregulacji emocjonalnej u dzieci, które czytają opowieści dobrane do ich sytuacji.

Terapia narracyjna. Opisów przypadków i dowodów z praktyki klinicznej jest dużo, badań z randomizacją mniej, bo praktykę opartą na relacji trudno losowo przydzielać do grup. Tam, gdzie takie badania powstały, na przykład nad terapią ekspozycji narracyjnej w PTSD u uchodźców, efekty są istotne klinicznie.

Bajkoterapia. Polski nurt opowieści terapeutycznych dla dzieci od dwudziestu lat zbiera wyniki w literaturze pedagogicznej i z zakresu psychologii szkolnej. W tym korpusie regularnie powtarzają się doniesienia o spadku lęku separacyjnego, strachu przed szpitalem i łagodnej dysregulacji zachowania.

Opowiadanie użyte jako interwencja kliniczna nie jest więc wierzeniem ludowym. To rodzina praktyk z mierzalnymi wynikami, badanych w populacjach, które częściowo na siebie zachodzą.

Czego dowody nie pokazują

Ta sama literatura wyznacza też cztery granice.

• Opowiadanie nie zastąpi leczenia PTSD skoncentrowanego na traumie. Skuteczność CBT skoncentrowanej na traumie, EMDR i terapii przedłużonej ekspozycji w ciężkiej traumie potwierdzają badania, z którymi sama praca narracyjna nie może się równać.
• Przy umiarkowanej i ciężkiej depresji oraz zaburzeniach lękowych opowiadanie nie wystarcza jako samodzielna interwencja. Pomaga, kiedy uzupełnia leczenie.
• Nie każda opowieść pomaga. Opowieść, która krąży wokół traumy bez punktu zwrotnego, może ją utrwalić. Kształt opowieści niesie ciężar; stąd kliniczny sens czterech etapów.
• Dawka ma swoją cenę. Pisanie o świeżej ranie może zalać piszącego emocjami. W badaniach samego Pennebakera część uczestników przechodzi krótkotrwałe pogorszenie, zanim przyjdzie trwalsza poprawa. Opowieść pisana w środku kryzysu, w pojedynkę, potrafi sprawić, że godziny tuż po pisaniu będą cięższe.

Dlaczego forma działa, gdy działa

Trzy mechanizmy mają w literaturze mocne oparcie.

• Dystans emocjonalny. Baśniowy kostium pozwala piszącemu podejść do trudności od strony, której mechanizmy obronne nie pilnują. Uczucie zdąży dotrzeć, zanim umysł zacznie z nim dyskutować.
• Eksternalizacja. Główna technika terapii narracyjnej: problem dostaje własną postać i staje poza człowiekiem. Z czymś, co stoi naprzeciwko, da się już walczyć.
• Spójność. Mózg lepiej przechowuje spójną historię niż bezładny zbiór wrażeń. Opowieść doprowadzona do końca, z początkiem, zwrotem i zakończeniem, nadaje ranie domknięty kształt, a z takim żyje się łatwiej niż z otwartą pętlą.

Co z tym zrobić

• Jeśli Twoja trudność jest łagodna lub umiarkowana (strata, zmiana, ciągnący się od lat wzorzec, który rozumiesz), opowieść terapeutyczna to praktyka, którą warto włączyć do życia.
• Jeśli przeżywasz ostry kryzys, pierwszym krokiem jest specjalista. Opowieść ma wtedy miejsce obok pracy z terapeutą, nie zamiast niej.
• Jeśli jesteś rodzicem dziecka w trudnym rozdziale, to właśnie dla takich sytuacji dowody bajkoterapii i biblioterapii są najmocniejsze.
• Jeśli jesteś terapeutką, dowody z praktyki przemawiają za tym, żeby dołączyć techniki terapii narracyjnej do warsztatu. Badań kontrolowanych jest mniej, co nie znaczy, że efektu nie ma.