Opowieść terapeutyczna

Obok liska mieszka tam kartografka, która od dziesięcioleci nanosi na mapy linię styku wody i lądu. I hutnik szkła, którego naczynia pamiętają żar pieca. Bohaterowie tych opowieści to archetypy, miejsca akcji leżą na granicy światów, ale uczucia w środku są prawdziwe. Pod baśniową powierzchnią kryje się prawdziwa rana.

Opowieść terapeutyczna nie jest pamiętnikiem. Nie opisuje tego, „co naprawdę spotkało moją rodzinę”. Rana, która domaga się uleczenia, bywa odziedziczona, bywa przeżyta na własnej skórze, czasem jedno i drugie. Opowieść ubiera ją w metaforę i pozwala jej ruszyć z miejsca.

Healingtale to biblioteka poświęcona temu rzemiosłu: jak taką opowieść snuć, jak ją napisać i jak czytać te, które opowiadają inni.

Równie często opowiadana, co spisywana

Słowo opowiadać pochodzi od mowy, nie od pisma. Opowieść snuta na głos przy kuchennym stole, dziecku, partnerowi czy własnej matce, już jest opowieścią terapeutyczną. Zapis to tylko jeden ze sposobów, żeby ją zachować. Opowiadanie to ta sama praktyka w najstarszej postaci.

Na hasło „opowieść” większość z nas widzi zapisane kartki. Tymczasem kartki można pominąć. Sedno tkwi w opowiadaniu.

Nie tylko dla dzieci

W naszej kulturze baśnie odsyła się do pokoju dziecięcego i na tym koniec. A przecież ta forma działa również na dorosłych. Zdanie mówiące o traumie wprost uruchamia wszystkie mechanizmy obronne, jakie masz. Lis samotny w lesie, samotny z tych samych powodów co Ty, prześlizguje się obok nich. Czujesz to, na co dotąd brakowało Ci słów. Łzy przychodzą, zanim zdążysz cokolwiek powiedzieć.

Opowieść napisana dla siedmiolatka i opowieść napisana dla czterdziestoletniej kobiety mają tę samą budowę. Zmienia się ciężar. Rzemiosło zostaje to samo.

Cztery etapy opowieści

Opowieści z tego nurtu zwykle prowadzą przez cztery etapy.

1. Metafora, która dźwiga ciężar. Smok, który nie potrafi ogrzać własnej jaskini. Szkło, które pamięta żar. Latarnik, który przechowuje to, co inni porzucili.
2. Eksternalizacja. Problem żyje w świecie opowieści, poza bohaterem. Smok nie jest matką. Mróz nie jest dzieckiem. Dzięki temu piszący ma miejsce na oddech.
3. Punkt zwrotny. Drobny gest. Uchylone drzwi. Dźwięk zamknięty w drewnianym pudełku. Opowieść bez punktu zwrotnego tylko utwierdza w poczuciu, że nie ma wyjścia.
4. Nowe znaczenie. Bohater zabiera coś ze sobą w dalszą drogę. Rzadko jest to gotowy morał. Częściej trwała zmiana w tym, jak odnosi się do tego, co się wydarzyło.

Trauma międzypokoleniowa

Mark Wolynn w książce To się nie zaczęło od ciebie pokazuje, że traumy, których pierwsze pokolenie nie umiało nazwać, często odzywają się w następnym: jako lęk, choroba albo wzorce, których nie sposób wyjaśnić własną biografią. Bruno Bettelheim w Cudownym i pożytecznym opisał drugą stronę tego samego mechanizmu: baśń pozwala dziecku i dorosłemu przepracować życie wewnętrzne z bezpiecznego dystansu.

Z tych dwóch obserwacji wyrosła praktyka kliniczna. W bajkoterapii (Molicka, Bajkoterapia, 2002) i kreatywnej biblioterapii (Pardeck; Hynes i Hynes-Berry) zaczęto pisać opowieści dopasowane do konkretnej osoby. Nurtem pokrewnym jest terapia narracyjna (Michael White, David Epston): to ona nazwała eksternalizację i wprowadziła ją do gabinetów, a opowieść terapeutyczna wbudowuje ten zabieg wprost w swoją konstrukcję. Strona dwie drogi do opowieści terapeutycznej opisuje te tradycje bliżej.

Opowieść terapeutyczna czerpie ze wszystkich tych źródeł. Nie nazywa dziedziczonej rany po imieniu. Podchodzi do niej od tej strony, od której baśń podejść pozwala.

Od czego zacząć

• Jeśli wolisz najpierw zrozumieć całość. Dwie drogi do opowieści terapeutycznej opisują podstawowy wybór: napisać opowieść samodzielnie albo ją otrzymać. Wokół tego wyboru ułożona jest reszta biblioteki. Trzy eseje rozwijają ten wątek: dlaczego czasem lepiej pozwolić, by opowieść przyszła do Ciebie, przyzwolenie na niewiedzę i o co prosi Cię opowieść.
• Jeśli chcesz, by ktoś napisał ją dla Ciebie. FamRoots pisze spersonalizowaną opowieść terapeutyczną na podstawie krótkiej rozmowy. Odpowiadasz na pytania o swoje życie, o trudność, którą opowieść ma udźwignąć, i o to, co ma się dzięki niej zmienić. Z Twoich odpowiedzi powstaje opowieść. Pierwsze trzy są darmowe, bez podawania karty. Równie dobrze możesz opowiedzieć albo napisać własną, bez żadnego narzędzia. Działa tak samo.

Słowo przestrogi

Baśń daje dystans, a dystans chroni. Nie ukrywa jednak całkiem. Kiedy opowiadasz albo zapisujesz coś, co wciąż Cię trzyma, ta rzecz może na jakiś czas podejść bliżej. Dziecku, które przeżywa małą stratę, sama opowieść zwykle wystarczy. Osobie dorosłej, która pisze o traumie z dzieciństwa, bezpieczniej będzie robić to z terapeutą, w grupie pisarskiej albo przy kimś zaufanym. Nie w pojedynkę w środku nocy.