Jak działa opowieść terapeutyczna

Opowieść terapeutyczna leczy formą. Zdania mogą być zwyczajne, metafory pożyczone od kogoś innego. Trafić trzeba w kształt.

Cztery etapy, jeden po drugim. Każdy z nich ma osobne zadanie wobec człowieka, który nosi ranę.

Pierwszy etap: metafora

Pierwszy etap to wybór nośnika. Rana nie wchodzi do opowieści pod własnym imieniem, tylko w przebraniu.

Nieczuły rodzic staje się smokiem, którego ogień przygasł. Żałoba wracająca falami przybiera postać rzeki, która nie chce zamarznąć. Dziecko zamierające w klasie pojawia się jako krab pustelnik, który nie może opuścić kryjówki. Dekada milczenia w rodzinie zamienia się w hutnika szkła, którego naczynia pamiętają jeszcze kształt oddechu.

Nośnik dźwiga całą konstrukcję. Zły okaże się cukierkowy. Dobry od pierwszego zetknięcia wydaje się jedyny możliwy. Sprawdzian jest prosty: czy obraz wytrzyma dwie lektury. Jeśli po drugiej robi się płaski, poszukaj innego.

Drugi etap: eksternalizacja

Kiedy nośnik jest już wybrany, opowieść musi trzymać go poza bohaterem. Smok nie jest matką, mróz nie jest dzieckiem. Problem żyje w świecie opowieści.

Eksternalizacja jako świadoma technika kliniczna jest starsza niż którakolwiek szkoła. W terapii narracyjnej (Michael White, David Epston) nazwano ją i opisano jako osobną technikę rozmowy: terapeutka i klient mówią o problemie jak o odrębnej istocie. Nurty opowieści terapeutycznej, od polskiej bajkoterapii po pracę z metaforą ericksonowską, osiągają to samo już samą budową opowieści. Nośnik oddziela problem od bohatera, zanim ktokolwiek zdąży o tym porozmawiać. Uzasadnienie w obu przypadkach jest to samo. Osoba, która zlewa się z problemem, nie ma miejsca, by coś z nim zrobić. Jestem osobą lękową nie daje nic. Lęk chodzi po sąsiednim pokoju i słyszę go przez drzwi daje drzwi.

W opowieści terapeutycznej nikt tej eksternalizacji nie nazywa. Wymusza ją sama gramatyka. To lisek mierzy się z mrozem. To kartografka szuka rady na znikający brzeg. Czytelniczka, która tej opowieści potrzebuje, czuje dystans, choć nikt jej o nim nie mówi.

Trzeci etap: punkt zwrotny

Opowieść, która krąży wokół rany bez zwrotu, tylko ją wzmacnia. Punkt zwrotny jest tu koniecznością kliniczną: oddziela opowieść terapeutyczną od narracji traumatycznej.

Zwrot nie musi być dramatyczny, nie potrzeba bitwy. Ma być dość mały, żeby dało się w niego uwierzyć, i dość wyraźny, żeby stał się punktem oparcia. Uchylone drzwi. Pytanie zadane nieznajomemu. Dźwięk zamknięty w drewnianym pudełku. Hutnik szkła, który wreszcie mówi klientowi, do czego to naczynie ma służyć. Jakiś gest bohatera, choćby niechętny, po którym dalsze wydarzenia idą inną drogą.

Jeśli nie umiesz znaleźć zwrotu, opowieść jest dopiero w połowie. Zatrzymaj się i zapytaj o najmniejszą możliwą zmianę. Odpowiedź bywa zwyczajniejsza, niż podpowiada nastrój opowieści.

Czwarty etap: nowe znaczenie

Na koniec liczy się to, co bohater wynosi z opowieści. Rzadko jest to morał albo domknięta lekcja. Działa trwała zmiana w tym, jak odnosi się do tego, co się wydarzyło.

Latarnik, który przez całą opowieść strzegł rzeczy porzuconych przez podróżnych, nie przestaje strzec. Uczy się, co oddać. Lisek nie zaczyna nagle siedzieć spokojnie. Znajduje własne tempo. Kartografka nadal nanosi pływy na mapę, ale zaczyna zaznaczać na niej także miejsca, gdzie woda już wybaczyła lądowi.

Nowe znaczenie mieści w sobie starą ranę i niesie ją dalej. Właśnie dlatego opowieść działa.

Przykład

Weźmy Liska, który znalazł swój spokój, opowieść z ogólnodostępnej biblioteki FamRoots.

• Metafora: lisek o futerku w kolorze jesiennych liści, który skacze wyżej, biega szybciej i kręci się w kółko dłużej niż wszystkie inne zwierzęta w lesie. W jego ciele jest więcej energii, niż las potrafi pomieścić.
• Eksternalizacja: nadmiar energii dostaje kształt i miejsce. Lisek wpada w głęboki dół i im mocniej w nim skacze, tym głębiej się zakopuje. Energia przestaje być jego cechą, staje się czymś, z czym trzeba sobie poradzić.
• Punkt zwrotny: nadchodzi borsuczyca o srebrnej sierści i pokazuje oddech: wdech, wydech, jak drzewo kołyszące się na wietrze. Drobny gest ciała wystarcza, żeby lisek przyjął pomoc.
• Nowe znaczenie: lisek nie traci ognia. Uczy się, kiedy zwolnić i jak być z innymi. „Magia spokoju” okazuje się drugą stroną tego samego żywiołu.

Czytelniczka, która nie umie usiedzieć we własnej skórze albo wychowuje dziecko pełne żywiołu, rozpoznaje liska, choć nikt jej nie mówi, że opowieść jest o niej. Opowieść robi swoje, zanim padnie jakikolwiek argument.