Zachodnioafrykańscy grioci

W tradycji mande i pokrewnych tradycjach Afryki Zachodniej griot (djeli w języku mande) jest opowiadaczem, kronikarzem wspólnoty i strażnikiem jej pamięci. Rola mieści się w etyce, którą język mande nazywa badenya: spoistość grupy broniona przed odśrodkową siłą fadenya. Opowieści nie należą do griota. Przechowuje je w imieniu ludu i oddaje wtedy, gdy lud ich potrzebuje.

Czytelniczka spoza tradycji najczęściej nie dostrzega funkcji leczącej. Opowieść griota przypomina wiosce, kim była w czasie głodu, wojny albo czyjejś śmierci. Nie zmyśla tworzywa, tylko je pamięta, a forma pozwala żałobie, dumie i nauce zmieścić się w jednym zdaniu.

Współcześni pisarze i muzycy z diaspory mande prowadzą tę praktykę dalej. Forma przenosi się do druku, na scenę i do hip-hopu, a funkcja zostaje ta sama.

Głosy z wnętrza tradycji i z jej pobliża

D.T. Niane, Sundiata: An Epic of Old Mali. Niane, gwinejski historyk, spisał epos o Sundiacie Keicie z ustnego wykonania griota Djeli Mamoudou Kouyaté. Francuski oryginał, Soundjata, ou l'Épopée mandingue, ukazał się w 1960 roku; angielski przekład wydał Longman w serii African Writers Series (ISBN 1-4058-4942-8). Czytelniczka, która dopiero poznaje tradycję, wyniesie więcej z pierwszych stron niż z większości omówień tej formy.

Toumani Diabaté. Malijski mistrz kory z rodu griotów, liczącego w rodzinnym przekazie ponad siedemdziesiąt pokoleń. Nagrania i wywiady pokazują to rzemiosło od środka. Na stronie artysty w World Circuit Records znajdziesz wydany katalog i wywiady.

Bakari Sumano (zm. 2003). Przez lata kierował malijskim Stowarzyszeniem Griotów i pozostaje jednym z najczęściej cytowanych głosów w sprawie tego, kim griot jest, a kim nie. Znajdziesz go w archiwach prasy francuskojęzycznej i angielskojęzycznej pod hasłem Bakari Sumano griot.

Kontekst z zewnątrz: czasopismo Journal of West African History publikuje akademickie prace o ustnym eposie mande; ich autorzy piszą spoza tradycji, ale odpowiadają przed jej źródłami.

Co z tego zostaje w rzemiośle

Autorytet griota opiera się na umowie ze wspólnotą. Wioska szkoli strażnika, a strażnik służy wiosce. Odejmij tę rolę, a zostanie ktoś, kto wykonuje cudzy materiał. Wykonawca pożycza wtedy kształt tradycji, z której zniknęła treść.

Autorka spoza tradycji może czytać, słuchać i uczyć się. Pierwszy krok to nazwać wprost, co z tradycji bierze. Pisanie w roli griota nie wchodzi w grę dla nikogo, kto nie ma rodziny, szkolenia i wspólnotowej umowy, która tę rolę nadaje. Pisanie z wdzięcznością za to, czego tradycja uczy o pamięci i o powrocie, jest pracą dostępną każdej uważnej autorce.