Europejska baśń literacka

Polska czytelniczka dochodzi do europejskiej baśni przez dwudziestowieczne szkoły interpretacji. Kto bierze do ręki Jasia i Małgosię, czyta tę baśń Freudem w wersji Bettelheima, Jungiem w wersji von Franz albo w duszpasterskiej lekturze salezjanina Ferrera. Każda z tych optyk widzi coś, czego pozostałe nie zauważają. Każda ma swój ślepy punkt.

Wszystkie trzy stoją na tym samym przekonaniu o leczeniu. Czarownica w chatce z piernika mieści w sobie lęki większe niż czarownica, a wilk w łóżku babci lęki większe niż wilk. Baśniowa fabuła pozwala trudnej wewnętrznej prawdzie podejść bokiem, na odległość, którą dziecko albo dorosły wytrzyma. Co do mechanizmu te trzy szkoły się spierają; obserwację mają wspólną.

Polska bajkoterapia (opisuje ją artykuł Opowieść słowiańska) wyrasta z nurtu Bettelheima. Europejska tradycja literacka leży warstwę niżej, pod praktyką kliniczną.

Głosy z wnętrza tradycji interpretacyjnej

Bruno Bettelheim, Cudowne i pożyteczne (oryg. The Uses of Enchantment, 1976). Psychoanalityczna lektura zbioru braci Grimm. Bettelheim dowodził, że baśń pozwala dziecku spotkać lęk, porzucenie, agresję i pragnienie w bezpiecznej formie symbolicznej. Późniejsi badacze podważyli część jego szczegółowych rozpoznań, a jego biografia doczekała się poważnych zarzutów; na ogólnej tezie kliniczne i literackie lektury baśni opierają się mimo to od 1976 roku.

Jack Zipes, Breaking the Magic Spell (1979) i The Irresistible Fairy Tale (2012). Folklorysta, który wystąpił przeciw psychoanalitycznej redukcji Bettelheima. Zipes czyta baśń jako formę społeczną i polityczną, ukształtowaną przez klasę, płeć i nacisk historii. Ta perspektywa podważa każdą lekturę, która widzi w baśni ponadczasową mapę tych samych ludzkich spraw. Jego nowsze prace wydają Princeton University Press i University of Minnesota Press.

Marie-Louise von Franz, The Interpretation of Fairy Tales. Najbliższa współpracowniczka Junga w pracy nad baśnią. Czyta baśnie jako zapis procesu archetypowego i drogi do indywiduacji. Książka wyrosła z wykładów, które von Franz wygłosiła w Instytucie C.G. Junga w Zurychu; angielskie wydanie ma w katalogu oficyna Shambhala.

Bruno Ferrero. Włoski ksiądz salezjanin, autor i redaktor krótkich opowiadań alegorycznych z salezjańskiego nurtu duszpasterskiego. Pisał je krótkie i dewocyjne, przeznaczone do formacji moralnej i osadzone w relacji między duszpasterzem a wychowankiem. Po włosku wydaje go Elledici, a przekłady weszły do wielu języków, polskiego też: Krótkie opowiadania dla ducha ukazują się w Wydawnictwie Salezjańskim.

Na obrzeżach tej czwórki stoi Morfologia bajki Władimira Proppa, wcześniejsza od wszystkich powyższych. Propp opisuje bajkę magiczną jako strukturę, z zewnątrz, bez żadnej szkoły interpretacji. Przydatne rusztowanie, ale nie głos z wnętrza praktyki terapeutycznej ani duszpasterskiej.

Co z tego zostaje w rzemiośle

Trzy szkoły interpretacji mają nazwiska, a nazwiska zobowiązują. Kto przejmuje tezę Bettelheima, a psychoanalizę zostawia za sobą, kończy z poradnikiem: cudzy wniosek bez przesłanek, które go trzymały. Kto sięga po von Franz bez jungowskiej metafizyki, powtarza ten sam błąd w jungowskim sztafażu. Opowiadania Ferrera wyjęte z salezjańskiego kontekstu brzmią jak pusty moralizm; pisał je do relacji między duszpasterzem a wychowankiem i poza nią spłaszczają się w lekcje.

Obok stoi większa pułapka: czytanie europejskich baśni jako monomitu. Uniwersalizujący gest Josepha Campbella sprowadza omawiane tradycje do jednego szablonu podróży bohatera i zaciera różnice, w których mieści się sens poszczególnych opowieści. Kto czerpie z tego materiału, nazywa swoją optykę i nie odrywa jej od założeń, z których wyrosła.